Jak zapewnić ochronę pracowników narażonych na pola elektromagnetyczne?

Nowe przepisy od lipca 2016 roku

Od 1 lipca 2016 r. obowiązuje rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, które po raz pierwszy w historii polskiego prawa całościowo opisuje obowiązki właściciela instalacji (nazywanego w rozporządzeniu użytkownikiem źródeł pola elektromagnetycznego) wobec pracowników własnych i obcych wykonujących swoje obowiązki w narażeniu na pola elektromagnetyczne.

Jest bardzo istotne, że rozporządzenie całkowicie przedefiniowało znaczenie stref ochronnych oraz diametralnie odmiennie ustawiło pojęcie środków ochronnych, niż miało to miejsce do końca czerwca 2016 i przez lata wpoiło się w świadomość służb odpowiedzialnych za bhp.

W poprzednim układzie prawnym obecność pola o wartościach stref ochronnych oznaczała automatycznie nakaz ograniczenia czasu pracy: do 8 h w ramach strefy pośredniej i poniżej 8 h w ramach strefy zagrożenia; w ramach strefy niebezpiecznej przebywanie osób było kategorycznie zabronione.

Oznaczało to, że ograniczenie czasu przebywania było praktycznie jedynym środkiem ochrony pracowników (badanych na zdolność do pracy) przed nadmiernym oddziaływaniem pola elektromagnetycznego w środowisku pracy. W tym celu przepisy odwoływały się do pojęcia dozy promieniowania i określały maksymalną dopuszczalną wartość takiej dozy. Doza była pojęciem zależnym zarówno od czasu, jak i zmierzonej wartości opisującej pole elektromagnetyczne.

W nowym przepisie czas przebywania pracownika w polu elektromagnetycznym zasadniczo w ogóle nie jest przewidzianym środkiem ochronnym.

Nowe znaczenie stref ochronnych jest takie:

  1. w przestrzeni strefy pośredniej pracownik może przebywać pod warunkiem zapewnienia ochrony przed pośrednimi skutkami oddziaływania pola elektromagnetycznego,
  2. w przestrzeni strefy zagrożenia pracownik może przebywać pod warunkiem zapewnienia ochrony przed bezpośrednimi skutkami oddziaływania pola elektromagnetycznego
  3. w przestrzeni strefy niebezpiecznej nie należy przewidywać żadnych czynności „codziennych”, a przypadkach wyjątkowych, o ile użytkownik jest w stanie udokumentować taką potrzebę i zapewnienie, iż wskaźnik narażenia nie przekracza wartości 5 – przebywanie pracownika jest dozwolone, jednak, jak wspomniano, dodatkowe warunki niezbędne dla dopuszczenia do pracy w strefie niebezpiecznej są trudne do spełnienia.

Wprawdzie przepis warunkowo zezwala na przebywanie pracownika nawet w obrębie strefy niebezpiecznej, lecz należy uznać, że te warunki są praktycznie niemożliwe do spełnienia i przebywanie w strefie niebezpiecznej nie powinno występować.

Jakie środki ochrony obowiązują?

Pracodawca (użytkownik) ma prawo zastosować dowolne środki ochrony pracownika, jakie uzna za właściwe i w toku obowiązkowych konsultacji działań z załogą zostaną przez tę załogę uznane. Ograniczenia czasu przebywania w strefach ochronnych mogą być jednym z takich środków ochronnych, nie jest możliwe jednak na podstawie przepisu ustalenie tego czasu w godzinach. Czynnik czasu występuje wprawdzie w jednym miejscu przepisu: dotyczy to tak zwanego wskaźnika narażenia W przy określaniu narażenia miejscowego w obrębie głowy i tułowia; wskaźnik ten jest tak skonstruowany, że czas ma w nim mniejsze znaczenie niż wartość zmierzonego natężenia pola elektrycznego lub magnetycznego.

Podkreślić należy, że praca w obrębie stref ochronnych jest możliwa dla każdego pracownika, jeżeli:

  • zostanie zapewniona opisana ochrona przed pośrednimi i bezpośrednimi skutkami oddziaływania pola elektromagnetycznego,
  • osoby tam pracujące mają pozytywną decyzję lekarza medycyny pracy podjęta na podstawie prawidłowo (zgodnie z rozporządzeniem) sformułowanego skierowania
  • wskaźnik W w ramach strefy zagrożenia nie przekracza wartości 1.

Spełnienie tych warunków właściwie nie przedstawia żadnych trudności. Jeżeli lekarz medycyny pracy dopuści pracownika do wykonywania obowiązków w narażeniu na pole elektromagnetyczne (a weźmie przy tym pod uwagę obecność implantów i innych elementów opisanych przy definicji skutków pośrednich; weźmie także pod uwagę wiek młodociany pracownika i brzemienność kobiety), nie ma żadnych przeszkód dla pracy takich osób w przestrzeni obiektu pomimo istnienia stref ochronnych pośredniej i zagrożenia.

Wymagana dokumentacja

Oczywiście użytkownik (pracodawca, jego służba bhp) zgodnie z rozporządzeniem musi sporządzić całą dokumentację, której zawartość wynika z tego przepisu, a następnie skonsultować ją z załogą.

Firma TELE-COM opracowuje tego rodzaju dokumentację na zlecenie Użytkowników, dlatego postanowiliśmy podzielić się naszymi doświadczeniami.

Wobec złożonego rozkładu stref ochronnych najlepszym sposobem określenia przebiegu stref ochronnych, wygodnym z punktu widzenia autora tej dokumentacji bhp, jest wykonanie pomiarów przez akredytowane laboratorium badawcze. Jednak rozporządzenie nie nakłada na użytkownika obowiązku wykonywania takiego pomiaru; ma On pod tym względem dużą swobodę i może wybrać inne niż pomiary podstawy swojej oceny narażeń. Ogranicza użytkownika tu głównie fakt czy ocena dokonana bez pomiarów laboratoryjnych zostanie zaakceptowana podczas wspomnianych konsultacji z załogą lub przez instytucję kontrolującą dokumentację.

Ponieważ opracowanie takiej dokumentacji narażeń na pola elektromagnetyczne jest dość złożone, postanowiliśmy przybliżyć Czytelnikom zawartość takiej dokumentacji według zasad, jakie sami stosujemy przy wykonywaniu takich usług.

Naszym zdaniem każde źródło (lub ich zespół jeżeli pracują np. w jednym pomieszczeniu) powinien mieć dokumentację zawierającą następujące zagadnienia.

Zwykle pojawia się potrzeba opracowania także dokumentów dotyczących całego przedsiębiorstwa, w którym eksploatowane są źródła pola elektromagnetycznego, na przykład według poniższego zestawienia.

Ponieważ jednak każdy przypadek jest nieco inny, możemy zaproponować także inną zawartość dokumentacji; część pracy może być wykonana także przez Użytkownika we własnym zakresie.